Het komt zelden ter sprake in de spreekkamer. Er is tegen het einde een moment waarop het gezegd zou kunnen worden, en het wordt niet gezegd, en het consult eindigt in plaats daarvan over cholesterol. Ondertussen is het ongemak dagelijks, is intimiteit stilletjes iets geworden om te vermijden, en bent u zich gaan afvragen of de rest van uw leven nu eenmaal zo voelt.

Dat is niet zo. En de terughoudendheid ligt niet alleen bij u: enquêtes laten steeds weer zien dat veel vrouwen deze klachten uit schaamte niet aankaarten, en dat veel artsen er nooit naar vragen.

Ongeveer de helft van de vrouwen

Droogheid. Pijn bij het vrijen. Blaasontstekingen die steeds terugkeren. Behandelbaar, en zelden behandeld.

Wat het is, en waarom de naam veranderde

Artsen noemden dit vroeger vaginale atrofie, een term die zowel weinig vleiend als te eng was. De moderne term is genito-urinair syndroom van de menopauze, meestal afgekort tot GSM. Die verandering was niet cosmetisch. Zij weerspiegelt dat dalend oestrogeen een heel gebied treft en niet één orgaan: de schaamlippen, de clitoris, de ingang van de vagina, de vagina zelf, de plasbuis en de blaas.

Daarom vallen de klachten uiteen in drie groepen waarvan vrouwen vaak niet doorhebben dat het één probleem is:

Het treft ongeveer de helft van de vrouwen in de overgang. Bij vrouwen die aanvullende hormonale therapie of chemotherapie voor borstkanker krijgen, legt de richtlijn van de European Society of Endocrinology het cijfer op 50 tot 75 procent, waarbij aromataseremmers ernstiger klachten geven dan tamoxifen.

Het deel dat het meeste telt: dit gaat niet over

Opvliegers ebben, hoe naar ze ook zijn, doorgaans weg. De genito-urinaire klachten gedragen zich anders. Zij treden meestal later op dan de vasomotorische klachten, nadat de opvliegers zijn gaan luwen en nadat veel vrouwen hebben geconcludeerd dat de overgang achter hen ligt. Daarna blijven ze bestaan, en zonder behandeling nemen ze toe.

Afwachten werkt bij opvliegers. Afwachten werkt hier niet.

Er zijn ook aanwijzingen dat eerder behandelen effectiever is dan behandelen wanneer de veranderingen al ver gevorderd zijn. Dat pleit ervoor om het bij het eerste teken aan te kaarten, en niet pas op het moment dat het uw leven al opnieuw heeft vormgegeven.

Eerst: de niet-hormonale opties, en een eerlijke uitkomst

De eerstelijnsbehandeling is geen hormoon. Het is een vaginaal hydraterend middel dat regelmatig wordt gebruikt, meestal twee of drie keer per week ongeacht seksuele activiteit, samen met een glijmiddel dat op het moment van vrijen wordt gebruikt. Dit zijn verschillende producten met verschillende taken, en vrouwen krijgen vaak het ene terwijl zij het andere nodig hadden.

Dan nu de eerlijke uitkomst, want die hoort u niet van iemand die een product verkoopt. De grootste gerandomiseerde studie in dit veld, in 2018 gepubliceerd in JAMA Internal Medicine, wees 302 postmenopauzale vrouwen met vulvovaginale klachten toe aan een vaginale estradioltablet van 10 microgram, een vaginaal hydraterend middel, of een dubbele placebo, gedurende 12 weken. Alle drie de groepen verbeterden ongeveer evenveel, van ruwweg matig tot ernstig naar licht tot matig. Op de primaire uitkomst was er geen significant verschil tussen hen.

Die studie kent echte beperkingen, en die tellen. De gebruikte placebogel leek zelf op producten die vrouwen vrij verkrijgbaar kopen, dus het was geen inactieve vergelijking. Alle groepen werden vijf dagen per week behandeld, wat niet is hoe deze behandelingen normaal gesproken worden gebruikt. En een aparte analyse van dezelfde studie vond wel een betere overgangsspecifieke kwaliteit van leven in de estradiolgroep.

De verstandige lezing is deze: bij lichte klachten zijn hydraterende middelen en glijmiddelen een werkelijk redelijke eerste stap en misschien alles wat u nodig hebt. Bij matige tot ernstige klachten zijn ze meestal niet genoeg, en de onderliggende verandering van het weefsel wordt er niet mee hersteld.

Vervolgens: laaggedoseerd vaginaal oestrogeen, en de waarschuwing die verdween

Voor matige tot ernstige klachten die niet hebben gereageerd op hydraterende middelen en glijmiddelen is laaggedoseerd vaginaal oestrogeen de meest effectieve behandeling die er is.

Het werkt omdat het het weefsel herstelt in plaats van het te bedekken. Een adequate behandeling herstelt de normale zure vaginale pH en de normale bacteriële flora, verdikt het slijmvlies, verhoogt de natuurlijke afscheiding en vermindert de droogheid en de pijn bij de gemeenschap die daaruit voortkomt. Het vermindert ook het aantal urineweginfecties en de klachten van een overactieve blaas, en daarom zou terugkerende blaasontsteking bij een postmenopauzale vrouw altijd de vraag moeten oproepen of haar weefsels wel zijn beoordeeld.

De meeste vrouwen merken verbetering binnen twee tot vier weken.

Jarenlang was het obstakel niet het middel. Het was de bijsluiter. Vaginaal oestrogeen droeg dezelfde omkaderde waarschuwing als systemische hormoontherapie, ondanks de totaal andere blootstelling, en die waarschuwing joeg heel veel vrouwen weg bij een behandeling die hen geholpen zou hebben.

November 2025 De Amerikaanse Food and Drug Administration vroeg fabrikanten de omkaderde waarschuwing te verwijderen van alle oestrogeenproducten, ook van laaggedoseerd vaginaal oestrogeen.

Het veiligheidsbeeld achter dat besluit: langlopende observationele data, met een mediane gebruiksduur tot drie jaar, laten bij laaggedoseerd vaginaal oestrogeen geen verhoogd risico zien op borstkanker, baarmoederkanker, kransslagaderziekte, beroerte of veneuze trombo-embolie. De veiligheid voor het baarmoederslijmvlies is aangetoond in gerandomiseerde studies tot 52 weken. Wat nog steeds ontbreekt, zijn gerandomiseerde langetermijndata van meer dan een jaar, en dat mag ronduit gezegd worden.

Twee praktische punten die in elk consult terugkomen:

De keuze van het preparaat

Er zijn crèmes, tabletten, zachte capsules en een ring, en in Europa daarnaast estriolpreparaten. Een systematische review van 19 gerandomiseerde studies met meer dan 4.000 patiënten vond dat crèmes, inserts en ringen allemaal vergelijkbaar effectief zijn in het verlichten van klachten. De keuze gaat dus niet over werkzaamheid. Zij gaat over wat bij u past.

De preparaten met de laagste systemische opname zijn de estradioltabletten en capsules van 4 en 10 microgram en de ring van 7,5 microgram per dag. Om te laten zien hoe klein die doses zijn: het estradiol in het bloed bij de laaggedoseerde ring ligt rond de 5 tot 10 picogram per milliliter, tegenover ruwweg 5 bij een onbehandelde postmenopauzale vrouw en 40 tot 600 bij een vrouw voor de overgang gedurende haar cyclus.

Als vaginaal oestrogeen niet geschikt is of niet gewenst, zijn er alternatieven met echte studieonderbouwing: vaginaal DHEA, bekend als prasteron, in 2016 goedgekeurd voor pijn bij de gemeenschap door de overgang, en ospemifeen, een tablet voor oraal gebruik die in 2013 werd goedgekeurd voor matige tot ernstige pijn bij de gemeenschap en vaginale droogheid. Elk heeft zijn eigen afwegingen, en ospemifeen kan opvliegers geven.

Wat wij niet aanraden, en waarom

Laser- en radiofrequentieapparaten worden voor dit probleem stevig gepromoot, ook aan deze kust. Wij bieden ze niet aan, en de reden is het bewijs.

In een gerandomiseerde studie onder 85 postmenopauzale vrouwen met vaginale klachten gaven koolstofdioxidelaser en een schijnbehandeling een vergelijkbare verbetering na 12 maanden, met vergelijkbare scores voor kwaliteit van leven en vergelijkbare bevindingen bij vaginale biopsie, waarbij zowel de deelnemers als de beoordelaars geblindeerd waren. Een tweede gerandomiseerde studie onder 49 vrouwen vond hetzelfde. Een studie die laser vergeleek met oestrogeencrème vond eveneens een vergelijkbare verbetering van de klachten, maar betere objectieve scores voor vaginale gezondheid in de oestrogeengroep.

In juli 2018 gaf de FDA een veiligheidswaarschuwing af over vaginale brandwonden, littekenvorming, pijn bij de gemeenschap en chronische pijn bij deze apparaten. Ze zijn voor dit gebruik niet goedgekeurd.

Een behandeling die het in een geblindeerde studie niet beter doet dan een schijnbehandeling, tegen echte kosten en met echt risico. Dat is geen elegante optie. Het is een dure.

Na borstkanker

Hier is de beslissing er een voor een specialist en een oncoloog samen, dus dit is de hoofdlijn.

Niet-hormonale hydraterende middelen en glijmiddelen zijn de eerste keus voor elke vrouw met borstkanker in de voorgeschiedenis, en één prospectieve studie onder 101 vrouwen met hormoonreceptorpositieve kanker vond dat een hydraterend middel op basis van hyaluronzuur de klachten aan vulva en vagina verbeterde bij respectievelijk 88 en 92 procent over 12 weken, al was vaker doseren dikwijls nodig.

Is dat niet genoeg, dan hangt de route af van de behandeling die u krijgt. Voor vrouwen die tamoxifen gebruiken, die hun hormonale therapie hebben afgerond, of van wie de ziekte hormoonreceptornegatief was, is laaggedoseerd vaginaal oestrogeen of prasteron vaak redelijk. Een systematische review met meta-analyse uit 2025 in de American Journal of Obstetrics and Gynecology bundelde acht observationele studies onder vrouwen die borstkanker hadden doorgemaakt en vond geen verband tussen vaginaal oestrogeen en terugkeer van borstkanker, sterfte door borstkanker, of sterfte door welke oorzaak dan ook.

Voor vrouwen die een aromataseremmer gebruiken, raden de meeste specialisten vaginaal oestrogeen af, omdat het hele doel van dat medicijn is om het oestrogeen zo laag mogelijk te drijven, en de data zijn hier werkelijk tegenstrijdig. Dat gesprek hoort thuis bij uw oncoloog, niet bij een website.

U hoeft dit onderwerp niet zelf aan te snijden. Wij vragen ernaar.

Bericht ons op WhatsApp

Eén ding dat u moet weten over systemische HRT

Vrouwen die hormoontherapie gebruiken tegen opvliegers gaan er soms van uit dat die dit ook afdekt. Vaak is dat niet zo. Voor juist deze klachten doet vaginale behandeling het beter dan systemische behandeling, met een gerapporteerde werkzaamheid van ruwweg 80 tot 90 procent voor vaginale therapie tegenover ongeveer 75 procent voor systemische therapie in observationele data.

Gebruikt u systemische HRT en bent u nog steeds droog, nog steeds pijnlijk, en krijgt u nog steeds infecties, dan is het antwoord meestal om er een laaggedoseerde lokale behandeling bij te doen, en niet om uw systemische dosis te verhogen. De twee worden routinematig samen gebruikt.

Wanneer het niet reageert

Als een goede behandeling niet werkt, verdient de diagnose een herbeoordeling in plaats van dat de dosis wordt opgevoerd. Vulvodynie, spasme van de bekkenbodemspieren en blaaspijnsyndroom komen alle samen voor met GSM en veroorzaken alle aanhoudende pijn wanneer het weefsel zelf al is hersteld. Bekkenfysiotherapie en, waar er vernauwing is, dilatatoren in oplopende maat horen bij goede zorg en worden te weinig gebruikt. Aanhoudende afscheiding, bloedverlies na de gemeenschap of urineklachten die niet luwen vragen om onderzoek op zichzelf.

Waar deze cijfers vandaan komen

Verwante artikelen